Nietoperze zachodniej części Gór Wałbrzyskich
Wstęp
Obszar Gór Wałbrzyskich należał dotychczas do słabo poznanych w zakresie chiropterofauny. Do 2004 r. nie prowadzono tu metodycznych badań nad występowaniem nietoperzy, jedynie w zachodnim skraju tego obszaru na terenie gmin Marciszów i Kamienna Góra w 1993 r. wykonano inwentaryzację przyrodniczą (PASZKIEWICZ i SZKUDLAREK 1993). W 2005 r. przeprowadzono inwentaryzację przyrodniczą miast Szczawno Zdrój, Boguszów Gorce i Wałbrzych (SZKUDLAREK i in. 2005a, b, c), jednak prawdopodobnie nie badano wówczas obszarów leśnych Masywu Chełmca zlokalizowanych na terenie tych gmin. Z obszaru tego nie były dotychczas opisywane duże zimowiska nietoperzy. Najbliższe znane z literatury znajdują się w rejonie Wałbrzycha (np. podziemia zamku Książ), Kamiennej Góry, Marciszowa i Boguszowa Gorce (WOŁOSZYN 1968, HAITLINGER 1976, SZKUDLAREK i in. 2002). Nieliczne informacje o nietoperzach z okresu letniego podawane są także z obszaru Książańskiego Parku Krajobrazowego (JOŃCA 1989, SZKUDLAREK i in. 2005c). Niniejsze opracowanie stanowi uzupełnienie tych danych i obejmuje w szczególności Masyw Chełmca oraz Masyw Trójgarbu, położone w zachodniej części Gór Wałbrzyskich.Teren badań
Góry Wałbrzyskie położone są w makroregionie fizyczno-geograficznym Sudetów Środkowych (KONDRACKI 2001), w regionie zoogeograficznym Sudetów Zachodnich. Badaniami objęto zachodni fragment Gór Wałbrzyskich, obejmujący głównie Masywy Chełmca oraz Trójgarbu, wraz z otaczającymi wsiami. Najwyższe szczyty obszaru to Trójgarb (779 m n.p.m.) i Chełmiec (851 m n.p.m.). Najniżej położone doliny rzeczne badanego obszaru położone są na wysokościach około 350-500 m n.p.m. Pomimo niezbyt wysokiego wzniesienia nad poziomem morza stoki mają często znaczne nachylenie. Na badanym obszarze dominują lasy mieszane regla dolnego lub monokultury świerkowe. Teren ten jest zurbanizowany i silnie przekształcony działalnością górniczą (szczególnie u podnóża Masywu Chełmca), a do połowy lat dziewięćdziesiątych podlegał silnym zagrożeniom związanym z zanieczyszczeniem wód i powietrza Wałbrzyskiego Zagłębia Węglowego. W ostatnich 15 latach stan środowiska poprawił się po zamknięciu kopalni i większości koksowni. Kopuły Masywu Trójgarbu i Masywu Chełmca chronione były dotychczas jedynie w ramach Obszaru Chronionego Krajobrazu. Dopiero w 2007 r. Masyw Chełmca włączono do oficjalnej, rządowej propozycji sieci Natura 2000, głównie ze względu na cenne siedliska leśne.Metody badań
W niniejszej pracy zawarto przede wszystkim wyniki własnych badań wykonanych w latach 2004-2005 w ramach inwentaryzacji przyrodniczej gmin Czarny Bór i Stare Bogaczowice (FURMANKIEWICZ 2005a, 2005b). W okresie tym przeprowadzono intensywne poszukiwania schronień i miejsc żerowania nietoperzy, polegające na kontroli kościołów, starych dworów, pałaców, większych budynków i mostów, szukaniu śladów w postaci odchodów i śladów żerowania, oraz sprawdzaniu potencjalnych zimowisk (piwnice starych domów, sztolnie). Odławiano także nietoperze w sieci w wybranych miejscach nad strumieniami, stawami i na drogach leśnych. Prowadzono również obserwacje wylotów ze znalezionych schronień, połączone z odłowami bądź nasłuchem detektorowym, w celu określenia liczby osobników. Dodatkowo w latach 2005-2008 wykonano inwentaryzacje zimowe i nasłuchy detektorowe w Masywie Chełmca. Nasłuchy i nagrania sygnałów echolokacyjnych i socjalnych wykonywano na wyznaczonych odcinkach pokonywanych pieszo (metoda transektów) oraz w stałych punktach (metoda punktowa). Głosy nietoperzy rejestrowane były za pomocą detektora ultrasonicznego D 240x (Pettersson Elektronik, Uppsala, Szwecja) i nagrywane na magnetofon Sony TCD 100 lub rejestrator Edirol R-1. W celu oznaczenia nietoperzy do gatunku sygnały nagrane w systemie time expansion (rozciągnięte w czasie) analizowano za pomocą komputerowego programu Cool Edit Pro. Echolokacja niektórych gatunków z rodzaju Myotis sprawia duże trudności w identyfikacji gatunku, w związku z czym wątpliwe sygnały oznaczano jako Myotis sp., a w przypadku trudnej do odróżnienia pary gatunków jako nocek wąsatek / nocek Brandta M. mystacinus / M. brandtii. Występowanie nocka dużego M. myotis i mroczka późnego Eptesicus serotinus w schronieniach odnotowywano również na podstawie wymiarów guana i zawartości w nich szczątków chrząszczy z rodziny Carabidae. Oznaczenia tych gatunków uznano za pewne tylko dla minimalnych średnic odchodów wynoszących 4,5 mm dla M. myotis i 3,5 mm dla E. serotinus (SCHOBER i GRIMMBERGER 1998). Obecność guana o mniejszych rozmiarach była jedynie podstawą do dalszych obserwacji. Odłowy i obserwacje nietoperzy prowadzono na podstawie zezwoleń Ministra Środowiska i Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody we Wrocławiu.Wyniki
W trakcie badań na opisywanym obszarze stwierdzono co najmniej 14 gatunków nietoperzy: nocka dużego, nocka rudego M. daubentonii, nocka Brandta, nocka Natterera M. nattereri, nocka Bechsteina M. bechsteinii, nocka łydkowłosego M. dasycneme, mroczka późnego, mroczka pozłocistego E. nilssonii, gacka brunatnego Plecotus auritus, karlika malutkiego Pipistrellus pipistrellus, karlika większego P. nathusii, borowiaczka Nyctalus leisleri, borowca wielkiego Nyctalus noctula i mopka Barbastella barbastellus. Najwięcej gatunków (12), w tym nocki łydkowłose i borowiaczki, odnotowano w rejonie Chełmca, gdzie zlokalizowane są także ważne zimowiska nietoperzy, z których najważniejszym jest sztolnia Gustaw (ryc. 1). Stosunkowo dużo gatunków (8), w tym rzadko spotykane nocki Bechsteina i borowiaczki, obserwowano także w rejonie zalewu rekreacyjnego u podnóża góry Mrowiec w Masywie Trójgarbu, niedaleko Starych Bogaczowic.
Dyskusja
W zachodniej części Gór Wałbrzyskich obszarami najważniejszymi z punktu widzenia ochrony przyrody są Masyw Chełmca i północne zbocza góry Mrowiec w Masywie Trójgarbu, gdzie do tej pory obserwowano łącznie co najmniej 12 gatunków nietoperzy, w tym 4 gatunki z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej i 5 wpisanych na Czerwoną listę zwierząt Nietoperze zachodniej części Gór Wałbrzyskich (Sudety) 72 ginących i zagrożonych w Polsce (GŁOWACIŃSKI 2002): mopka, nocka dużego, nocka łydkowłosego, nocka Bechsteina, mroczka pozłocistego i borowiaczka. Lasy liściaste (przeważnie bukowe) obu masywów są cennymi żerowiskami nietoperzy. Dodatkowo u podnóża Chełmca zlokalizowane są zimowiska, z których najważniejsza jest nie opisywana dotychczas w literaturze sztolnia Gustaw. W trakcie badań odnotowano rzadkiego na Dolnym Śląsku borowiaczka, stwierdzanego głównie w nizinnej części regionu (SZKUDLAREK i PASZKIEWICZ 1998, ŁUPICKI 1999). Do gatunków nielicznych na Dolnym Śląsku, a stwierdzonych na badanym terenie, należy także nocek łydkowłosy, dla którego sztolnia Gustaw u podnóża Chełmca jest jednym z niewielu znanych zimowisk w regionie. Gatunek ten był stwierdzony na początku lat siedemdziesiątych w odległych o około 7 km podziemiach kompleksu Książ (HAITLINGER 1976). Jego nieliczne obserwacje z okresu hibernacji pochodzą również z jaskiń Góry Połom w Górach Kaczawskich (KLIŚ i in. 2001), sztolni w Hydromecie koło Kowar (SZKUDLAREK i PASZKIEWICZ 1999) i sztolni w Krzyżniku w Masywie Śnieżnika (M. FURMANKIEWICZ, M. JAŚKIEWICZ, dane niepublikowane). Stosunkowo licznie stwierdzanym gatunkiem był mroczek pozłocisty, który jest często obserwowany w wyżej położonych obszarach Sudetów (por. R. SZKUDLAREK i R. PASZKIEWICZ w: MIKUSEK i PIKULSKA 1999, SZKUDLAREK i in. 2002, GOTTFRIED i in. 2003), natomiast dużo rzadziej na obszarze Pogórza i Przedgórza Sudeckiego oraz na obszarach nizinnych (por. SZKUDLAREK i in. 2002, CHARAZIAK-KOVÁCS i in. 2004). Większość gatunków stwierdzonych w trakcie badań prowadzonych przez autorów na badanym obszarze, obserwowali również SZKUDLAREK i in. (2005a, b, c) na terenie Szczawna Zdroju i Boguszowa Gorce (np. gacka brunatnego, nocka Natterera, nocka rudego, mroczka pozłocistego, mroczka późnego, karlika malutkiego i borowca wielkiego). Autorzy ci stwierdzili dodatkowo w obu miejscowościach mroczka posrebrzanego Vespertilio murinus (SZKUDLAREK i in. 2005a, c), który nie był odnotowany w trakcie obecnie prowadzonych badań. Zwiększa to liczbę gatunków stwierdzonych na badanym obszarze do 15, a wymienianych na Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce do 6. Badany teren był dotychczas chroniony jedynie jako obszar chronionego krajobrazu. W 2007 r. został oficjalnie zgłoszony Komisji Europejskiej jako proponowany specjalny obszar ochrony siedlisk ?Masyw Chełmca?. Dzięki przeprowadzonym badaniom, po korekcie granic, obejmować będzie także zimowiska nietoperzy w sztolni Gustaw i Tytus (obserwacje m.in. nocka dużego i nocka łydkowłosego). Niewielkie i osypujące się otwory wejściowe do obu sztolni zostały w 2008 r. zabezpieczone przed zawaleniem się przez nadleśnictwo Wałbrzych. Zabezpieczenie polegało na poszerzeniu otworu wejściowego i wsunięciu betonowej rury o średnicy około 50 cm zamykanej ruchomą przegrodą. Przeprowadzone badania wskazują na konieczność objęcia ochroną także terenów leśnych w rejonie Masywu Trójgarbu, co najmniej poprzez rozszerzenie Parku Krajobrazowego Sudetów Wałbrzyskich.Podziękowania
Autorzy składają podziękowania za pomoc wszystkim osobom, które wzięły udział w badaniach, w tym szczególnie Januszowi i Joannie Jabłońskim, Katarzynie Mielcarek, Adamowi Nowakowskiemu, Piotrowi Woźniakowi, Tomaszowi Zającowi, Wojciechowi Lewandowskiemu, Krzysztofowi Krzyżanowskiemu a także wszystkim osobom, które pozwoliły na kontrolę strychów swoich domów i kościołów w celu poszukiwania nietoperzy.
Powyższy tekst jest fragmentem artykułu zamieszczonego w suplemencie (Nietoperze Sudetów 3-2008) do rocznika Przyroda Sudetów; Wyd. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze.
Joanna Furmankiewicz
