Zagrożenia dla Góry Połom
Andrzej Kurpiewski, Joanna Furmankiewicz
ZAGROŻENIA DLA WALORÓW PRZYRODNICZYCH GÓRY POŁOM W ZWIĄZKU Z PLANOWANYM ROZSZERZENIEM TERENU EKSPLOATACJI GÓRNICZEJ
Góra Połom w Wojcieszowie kojarzy się przede wszystkim z terenami, na których prowadzona jest działalność górnicza związana z powierzchniową eksploatacją złoża kambryjskich wapieni krystalicznych Połom. Powierzchniowa eksploatacja skał na Połomie kontynuowana jest z różną intensywnością od połowy XVIII w. Początkowo była ona prowadzona od strony północnej. Jej efektem jest duże wyrobisko, którego dno wypełnia woda (tzw. zbiornik Zerówka), podcinające północne stoki Połomu (Łomy Północne). W okresie historycznym powstało także szereg innych wyrobisk w rejonie Połomu. Są to wcięte w północno-wschodnie zbocze Połomu Łomy Winnickiego. Stanowią je trzy nieczynne kamieniołomy z bardzo bogatą i cenną przyrodniczo florą naskalną. Góruje nad nimi zieleńcowy ostaniec zwany Czarną Skałą, z bogatym stanowiskiem rojnika pospolitego oraz paprociami szczelinowymi. Bardziej na zachód znajduje się nieczynne wyrobisko wapieni Silesia oraz inne, zaadaptowane na składowisko odpadów. Stare łomy wapieni znajdują się także na przeciwległych do Połomu zboczach doliny Kaczawy: tzn. na zachodnim zboczu góry Miłek oraz położonym na północ od niego kamieniołomie Gruszk. Aktualnie eksploatacja kamienia wapiennego prowadzona jest tylko w południowej części złoża Połom (Łomy Południowe, zwane też Królewskimi). Zastosowano tutaj system ścianowo-stokowy, wgłębny z odśrodkowym postępem robót górniczych. Ściany eksploatacyjne położone są na poziomie V o rzędnej 520 m n.p.m. Równolegle prowadzone są roboty górnicze prowadzące do uruchomienia poziomu IV (502 m n.p.m). Eksploatacja pozostałych dwóch niższych poziomów do dolnej granicy udokumentowania złoża (462 m n.p.m.) oraz poziomów wyższych (nawet do poziomu XI) możliwa będzie po rozszerzeniu powierzchni eksploatacji (KANCLER 2007). Obecnie cały omawiany teren znajduje się na specjalnym obszarze ochrony siedlisk Natura 2000 Góry i Pogórze Kaczawskie (kod PLH020037), co stwarza nowe możliwości ochrony siedlisk i gatunków występujących na obszarze eksploatowanego złoża. Udokumentowane zasoby wapieni wystarczą jeszcze na około 100 lat eksploatacji, przyjmując, że będzie ona prowadzona w dotychczasowym tempie. Wyeksploatowanie złoża oznacza deniwelację Połomu do rzędnej około 500 m n.p.m, to jest o 160 m. Eksploatację złoża prowadzi obecnie (listopad 2008) Zakład Wapienniczy Wojcieszów Sp. z o.o., członek grupy Lhoist, na podstawie koncesji ważnej do 2034 roku. Góra Połom charakteryzuje się jednocześnie dużymi walorami przyrodniczymi, obejmującymi roślinność związaną ze skałami wapiennymi, jaskinie krasowe oraz żyjącą w nich faunę. Niniejsze opracowanie przedstawia w pierwszej kolejności walory przyrodnicze terenu oraz podstawowe zagrożenia tych walorów, wynikające z eksploatacji surowca skalnego. Omówione zostają podstawowe problemy ochrony wartości przyrodniczych góry Połom oraz przedstawiane są najważniejsze zalecenia, dzięki którym najcenniejsze elementy przyrody ożywionej i nieożywionej mogłyby być częściowo uratowane przed zniszczeniem.
Przyroda nieożywiona
Na Połomie znajduje się największe skupisko jaskiń w Górach Kaczawskich i w polskiej częście Sudetów (PULINA 1996). Według danych Stowarzyszenia Speleoklub Bobry z Żagania ich łączna liczba sięgała 34 obiektów1. Niektóre z nich zostały zniszczone (jaskinie: Naciekowa, Głęboka, Gwiaździsta, Jasna, Środkowa, Wałbrzyska i inne razem 16) lub zasypane (np. jaskinie: Kryształowa, Porcelanowa) na skutek działalności eksploatacyjnej. Otwory wejściowe do większości jaskiń zostały odsłonięte na skutek prowadzonej tu eksploatacji wapienia metodą odkrywkową. Jaskinie istniejące, zlokalizowane są głównie w ścianach Łomu Północnego oraz w ścianie zachodniej czynnego Łomu Południowego (Królewskiego). Ściany te od wielu lat nie były przedmiotem eksploatacji. Ponadto, jaskinie znajdują się w ścianach Łomu Winnickiego oraz Silesii. Niezwiązane z eksploatacją wapienia są natomiast jaskinie, których wejścia znajdują się w dolinie pomiędzy Bożniakiem i Meszną. Są to jaskinie szczelinowe, zainicjowane powstaniem spękań pokładów wapieni, które ostatecznie zostały wykształcone przez rozwój podziemnych procesów krasowych. Jaskinie Połomu mają bogatą i zróżnicowaną szatę naciekową (brązowe i czerwone polewy kalcytowe, draperie, grzybki, kaskady, żeberka, organy, pola ryżowe, niewielkie stalaktyty). Najbardziej atrakcyjne są duże kalcytowe kryształy romboetryczne powstałe w warunkach hydrotermalnych (GŁAZEK i KOZŁOWSKI 2003). Sondażowe badania georadarowe A. SZYNKIEWICZA (2003) wskazują na istnienie także innych kopalnych form krasowych w obrębie VI poziomu wydobywczego.Walory krajobrazowe
Działalność górnicza spowodowała wycinkę drzew i odsłonięcie zboczy w sposób, który można nazwać amfiteatralnym. Każdy z poziomów poeksploatacyjnych i każda półka trawersująca skalne ściany urwisk wyrobiska stanowi wyjątkowy ciąg widokowy. Ze skalnych półek Łomów Północnych rozpościera się widok na dolny kamieniołom tzw. Zerówkę, a także położone w dolinie Kaczawy, około trzystu metrów poniżej poziomu górnego kamieniołomu, zabudowania miasta Wojcieszów. Z terenu góry Połom widoczne są także inne kulminacje Gór i Pogórza Kaczawskiego. W kierunku wschodnim widoczny jest fragment Grzbietu Wschodniego, częściowo zasłonięty kopułą masywu Miłka. Z krawędzi Łomu Południowego widoczne są Wzniesienia Dziwiszowskie, nad którymi widoczne są Karkonosze. Bardziej na zachód obserwować można pozbawione lasu kulminacje Skopca i Barańca najwyższych gór Grzbietu Zachodniego. Również sam Połom jest niezwykle charakterystycznym elementem tej części Gór Kaczawskich, widocznym i rozpoznawalnym między innymi z drogi krajowej nr 3 w rejonie Kaczorowa, a także z innych kulminacji tej części Sudetów.Wartości kulturowe
Już od 1875 roku publikowane były wzmianki o zabytkach archeologicznych znajdowanych w osadach jaskiń na Połomie (GŁAZEK 2003). Systematyczne badania tych jaskiń zostały przeprowadzone w latach trzydziestych XX wieku, a sporządzona na ich podstawie monografia L. ZOTZA (1939) zawierała nie tylko opisy paleontologiczne, ale także krytyczną ocenę wszystkich wcześniejszych obserwacji. Najwcześniej zbadana została Jaskinia Północna Duża, której sztuczny otwór został odsłonięty w 1924 roku. Oprócz sztucznego otworu jaskinia ta miała prawdopodobnie pierwotnie także wejście naturalne. Znajduje się ona poniżej VII poziomu eksploatacyjnego w Łomie Północnym (powyżej zakładu przeróbczego). W jaskini Północnej Dużej Zotz miał natrafić na ślady pobytu człowieka. Podczas prac odkopał on szczątki kostne zwierząt, które uznał za plejstoceńskie, oraz okazy kamienne z jaspisu i krzemienia, uznane za narzędzia prehistoryczne. W późniejszym okresie (w połowie lat sześćdziesiątych) natrafiono tutaj na pojedyncze węgielki drzewne, które jednak prawdopodobnie wiążą się z wizytami turystów, a nie zamieszkiwaniem tej jaskini przez człowieka. W lipcu 2005 roku archeologiczne badania sondażowe przeprowadził tutaj zespół z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego (WIŚNIEWSKI 2005). W trakcie prac w środkowej części sali głównej znaleziono drobne fragmenty kości, które jednak okazały się świeżymi szczątkami lisów. Przeprowadzone badania pozwoliły sformułować wniosek, że w badanych częściach jaskini brak jest obecnie jakichkolwiek śladów prehistorycznego osadnictwa ludzkiego. Kawałki jaspisu mogły mieć pochodzenie naturalne (żyły jaspisu występują w rejonie Łomów Winnickiego). Wyniki te jednak nie są jednoznaczne i konieczne byłoby kontynuowanie i poszerzenie badań.Podsumowanie
Zachowanie głównych walorów przyrodniczych góry Połom jest obecnie istotnym elementem starań środowisk naukowych przyrodników i speleologów. Ze względu na fakt, iż teren jest własnością czynnie działającego zakładu górniczego, jakiekolwiek formy ochrony nie były dotychczas wprowadzane na tym terenie pomimo apelów środowisk przyrodników i speleologów, które były lekceważone przez inwestora i instytucje wydające pozwolenia na pracę kamieniołomu. Od 2007 roku (z punktu widzenia Komisji Europejskiej od 2004 roku) obszar ten został objęty ochroną w ramach sieci Natura 2000 (SOOS Góry i Pogórze Kaczawskie), a konieczność ochrony siedlisk nietoperzy góry Połom została formalnie wpisana do Standardowego Formularza Danych. Daje to obecnie silne podstawy prawne do wymuszenia uwzględniania zagadnień ochrony przyrody w działalności zakładu górniczego. Dolecowo w przyszłości, z punktu widzenia walorów przyrodniczych, najkorzystniejsze byłoby całkowite zamknięcie kamieniołomu na górze Połom i jego ewentualne wykorzystanie jako jednej z ciekawszych atrakcji turystycznych w Sudetach, z pełnym uwzględnieniem zasad ochrony przyrody. Natomiast obecnie należy bezwzględnie pamiętać, że ewentualny proces udostępnienia kolejnego fragmentu złoża musi zachowywać wszystkie procedury obowiązujące dla obszarów Natura 2000.Powyższy tekst jest fragmentem artykułu opublikowanego w opracowaniu "Problemy wdrażania sieci NATURA 2000 na obszarze Sudetów" pod redakcją Marka Furmankiewicza i Barbary Mastelskiej-Cetery. (Wyd. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze 2008)
